Koji god Srbin ili Srpkinja dobije priliku da ode u Jerusalim, mora obavezno da obiđe i nekadašnji srpski manastir Svetih arhangela Mihaila i Gavrila u starom gradu koji je danas pod upravom Jerusalimske patrijaršije.
Priča o ovom neobičnom manastiru mora da počne od konstatacije da je Srbija u srednjem veku bila jedna od najbogatijih država (nešto poput današnjeg Katara na primer) i ozbiljna evropska sila koja je pored srpskog manastira na Svetoj Gori Atonskoj, svojevrsne srpske ambasade na najvažnijem duhovnom mestu pravoslavne Vasiljene, imala i svoj srpski manastir Svetih arhangela Mihaila i Gavrila u samom centru Hrišćanstva, starom gradu u Jerusalimu.
Ktitor manastira Svetih arhangela Mihaila i Gavrila bio je srpski kralj Stefan Uroš II Milutin (1282—1321) koji ga je podigao 1313. godine, a sam manastir se nalazi unutar zidina starog grada u Jerusalimu (Hrišćanska četvrt), neposredno u blizini Crkve Svetog Groba (Crkva Vaskrsenja Hristovog) i zdanja Pravoslavne Jerusalimske patrijaršije.
Manastir je sazidan na temeljima starog romejskog manastira kog su podigli Sveti car Konstantin i carica Jelena, a koji se tu nalazio od IV do IX veka kada je propao u vreme Abasidskog Kalifata. Sv. car Konstantin i carica Jelena podigli su manastir na mestu na kome se arhangel Mihailo (Krsna Slava mnogih Srba) javio caru i psalmopesniku Davidu. Kada je prema starozavetnom kazivanju car David prebrojavao narod u Izrailju i Judeji protivno volji Božijoj, Bog se razgnevi na njega i opomenu ga preko proroka dajući mu tri mogućnosti prilikom izbora kazne. Iako se car pred Gospodom pokajao, morao je izabrati jednu od tri kazne: sedam godina gladi, tri meseca gonjenja od neprijatelja ili pomor stanovništva. Car je izabrao treću kada je prema starozavetnom kazivanju stradalo sedamdeset hiljada Jevreja. Nakon toga Sv. arhangel Mihailo spusti mač u korice i hram je uz posvetu Sv. arhangelima sazidan na mestu na kome se to dogodilo. I dan danas, ovo mesto je obeleženo srebrnim stubićem u središnjem delu hrama do oltara i vidljivo je za posetioce.
Srpski kralj Milutin se odlučio na kupovinu ovog zapustelog romejskog manastira i podizanje novog u čast velike romejske pobede nad Turcima iz 1313. kojoj su Srbi dali ključni doprinos, a koja predstavlja i prvi susret Srba i Turaka na bojnom polju. Manastir je podignut za potrebe srpskih kaluđera u Svetoj zemlji u kojoj je srpsko prisustvo, posebno monaha i hodočasnika u kontinuitetu beleženo i održavano još od vremena velikog župana Stefana Nemanje, potonjeg Sv. Simeona Mirotočivog.
Dakle, podizanje ovog manastira usko je vezano za jedan istorijski događaj o kojem se danas, nažalost, vrlo malo zna u široj javnosti. On je sazidan kao uzdarje Tvorcu i Njegovim arhangelima posle velike pobede srpske vojske nad Turcima u Maloj Aziji. O tom događaju pisao je letopisac kralja Milutina i čuveni arhiepiskop srpski Danilo II, poznat kao ktitor crkava posvećenih Bogorodici Odigitriji i Sv. Nikoli u okviru Manastira Pećke patrijaršije, inače sedišta Srpske pravoslavne Crkve. On u svom letopisu veli kako je kralj Milutin svome tastu, romejskom caru Androniku II Paleologu (1282—1328) pritekao u pomoć protiv Persijanaca (kako su Romeji inače u to vreme zvali Turke) poslavši svoje elitne ratnike pod vođstvom čuvenog srpskog viteza i vojvode Novaka Grebosteka koji je do nogu potukao te iste Persijance tj. Turke. Vojvoda Novak je tako ubedljivo porazio Turke i očarao Romeje svojim ratničkim umećem da je arhiepiskop srpski Danilo zapisao da su ”Srbi njihova tela sekli kao trsku“. Konačno, posle ove pobede je kralj Milutin podigao manastir Svetih arhangela u Jerusalimu pridodajući mu i novoizgrađene konake, malu bolnicu i gostionicu za sve srpske i slovenske monahe i poklonike u Svetoj zemlji. Kako stoji u jednoj povelji koju je kasnije izdao car Dušan tokom 1350. godine, srpski kralj Stefan Dečanski je ovaj hram dodatno ukrasio, utvrdio i darivao.
Kako bi srpski pravoslavni manastir očuvao samostalnost, bili su mu potrebni prihodi. Sam manastir uklješten među zidinama starog jerusalimskog grada, nije imao nikakvih obradivih površina niti metoha, pa je car Dušan Silni ovoj zadužbini svoga dede kralja Milutina obezbedio stalni prihod. Srpskom manastiru u Jerusalimu darovana je i polovina velikog prihoda manastiru Sv. Nikole na Vranjini—ostrvu na Skadarskom jezeru— koji zajedno sa svim njegovim metosima postaje metoh ovog manastira, a poveljom izdatom 1350. godine jerusalimski srpski manastir dobija i 500 perpera godišnje, kao deo prihoda koji su Dubrovčani uplaćivali srpskim gospodarima za ustupanje Stona i Pelješca Dubrovniku. Od tada su u Dubrovnik redovno odlazili srpski monasi koji su pedantnim Dubrovčanima morali svaki put da donesu punomoćje srpskog vladara kao dokaz da su oni zaista sabraća srpskog manastira u Jerusalimu, a što je sve sačuvano u Dubrovačkom arhivu koji je posredstvom kralja Aleksandra Karađorđevića vraćen iz Beča u tadašnji srpski Dubrovnik 1920. godine i danas čini najbolju građu za izučavanje srpskog srednjeg veka.
Za vreme cara Uroša srpski manastir u Jerusalimu je primao dodatnih 100 perpera godišnje od prihoda koji su Dubrovčani uplaćivali na ime ustupanja Stona i Pelješca. U ovom srpskom manastiru u Svetoj zemlji počeli su da se okupljaju ne samo srpski monasi i hodočasnici, već i ruski monasi, koji tada nisu imali svoj manastir tamo.
Manastir Svetih Arhangela je primao ove prihode sve do 1501. godine kada je ovaj dubrovački dohodak usled sve otežanijih veza sa Bliskim istokom prešao na svetogorske manastire Hilandar (najveći deo) i Sv. Pavle. Zanimljivo je da je etnički srpska i izrazito rimokatolička Dubrovačka republika poštovala ovo zaveštanje srpskih vladara uplaćujući ovaj ugovoreni iznos Srbima Svetogorcima sve do XIX veka i propasti Dubrovačke republike 1808. godine.
Srpski manastir u Jerusalimu se održao i pored teških političkih prilika u srpskim zemljama, a 1504. godine je čak bio i obnovljen. U kodeksnom rukopisu Grka Atanasiosa Ipsilandisa, pisanom u 18. veku, a koji je tek nedavno pronađen u biblioteci manastira Sv. Katarine u Sinaju (Egipat), stoji da su ”Srbi monasi, koji su bili pod jurisdikcijom pećkog arhiepiskopa odavno obitavali u manastiru Sv. Arhangela u Jerusalimu i upravljali njime”, a što se odnosi na njegov opis događaja u Jerusalimu iz 1553. godine.
Nešto ranije, 1400. godine jedan ruski arhimandrit Gretenije piše da manastir stoji na starozavetnom mestu u Jerusalimu na kome je Bog uništio asirsku armiju od 108 hiljada vojnika.
Dve decenije kasnije, jedan ruski đakon Zosim piše da manastir pripada srpskom bratstvu i da se iguman ovog srpskog manastira zove Pajsije. U jednom trenutku tokom 16. veka ovaj manastir je postao metoh jednog od najčuvenijih pravoslavnih manastira Sv. Save Osvećenog (Mar Saba) koji se nalazi u pustinji između Vitlejema i Mrtvog mora, a što turski sultan i tadašnji vladar Jerusalima Sulejman Veličanstveni potvrđuje jednim fermanom iz 1537, dok to isto čini 1601. godine i jedan od njegovih naslednika sultan Mehmed III.
Ruski monah Vasilije Posnjakov je tokom svog pokloništva Svetoj zemlji između 1558. i 1561. našao u manastiru Sv. Arhangela srpske monahe koji su tu poslati iz manastira Sv. Save Osvećenog i pomenuo kako su dvojica od tih monaha išla u Rusiju kod cara Ivana IV Groznog kako bi izmolili novac za obnovu manastira, a zatim u Carigrad kod turskih vlasti da bi za tu obnovu dobili dozvolu.
Sa propašću i stradanjem srpskih srednjovekovnih država, srpski manastir u Jerusalimu pomažu, dakle, i ruski vladari i boljari.
Iz jedne hrisovulje čuvene Mare Branković, supruge sultana Murata II i kćerke srpskog despota Đurđa Smederevca, vidi se da je ovaj manastir u drugoj polovini 15. veka bio jedno vreme opusteo, verovatno od zaraze kolere koja je u nekoliko navrata harala gradom. Početkom 17. veka putopisac Jan Kutvik procenjuje da se u srpskom manastiru nalazi više od 100 monaha.
Tokom prve polovine 17. veka počinju i strašni upadi beduinskih plemena koji pljačkaju manastir pri čemu je dosta stradalo i samo bratstvo.
Uz gubljenje srpske državne samostalnosti, srpskim monasima ponestaje stalnih prihoda koje su dobijali od srpskih vladara i velikaša, a smanjuje se i broj Srba hodočasnika, te su bili prinuđeni da zarad opstanka pravoslavlja u gradu Jerusalimu svoj srpski manastir ustupe pravoslavnom grčkom jerusalimskom patrijarhu Teofanu 1623. godine.
Manastir se i danas nalazi pod upravom Jerusalimske patrijaršije, a njime je Pećka arhiepiskopija i patrijaršija preko srpskih monaha upravljala sveukupno oko 300 godina.
Ruski arhimandrit Porfirije Uspenski, koji je kao šef ruske misije u Jerusalimu sredinom 19. veka boravio u manastiru Svetih arhangela, tvrdio je da su Sveti arhangeli ”najlepši manastir Svetog grada” i da u njemu ima mnogo ikona i 40 ćelija, a da je manastir bio u stanju da prihvati oko 200 poklonika. U daljem opisu govori da su se u manastiru nalazile trpezarija, bolnica, riznica i ”divna biblioteka” sa grčkim, latinskim i crkvenoslovenskim rukopisima i starim štampanim knjigama.
I danas se neke od srpsko-slovenskih rukopisnih knjiga iz ovog manastira nalaze u bibliotekama Kijevske duhovne akademije, Moskve, Sankt Peterburga, Vatikana, pravoslavnog manastira Svete Katarine i Pravoslavne grčke patrijaršije u Jerusalimu, gde je nedavno pronađen iluminirani rukopisni ”Poklonik” srpskog monaha ”smernog Gavrila Tadića” iz 1662. godine.
- Beogradski mitropolit i bivši profesor karlovačke bogoslovije Petar Jovanović šalje prvu srpsku duhovnu misiju u Jerusalim koja se pod blagoslovom jerusalimskog patrijarha useljava u nekadašnji srpski manastir Sv. Arhangela. Ova duhovna misija, kao i učeni Srbi koji su kasnije pohodili manastir, nailazili su u njemu na stare srpske knjige i rukopise od kojih su neki prebačeni u Srbiju i pohranjeni u zgradu Narodne biblioteke na Kosančićevom vencu srušene tokom nemačkog bombardovanja Beograda aprila 1941. godine gde trajno nestaju.
Prethodno je na Pariskoj mirovnoj konferenciji 1920. godine Nikola Pašić pokrenuo pitanje srpskog manastira u starom delu grada Jerusalima, kao i pitanje ostalih srpskih svetinja u Palestini kada se odlučivalo o britanskom i francuskom mandatu na Bliskom istoku. Tokom boravka kralja Petra II i jugoslovenske vlade u egzilu u Kairu i Jerusalimu 1941. i 1942. godine, jerusalimski patrijarh je ustupio stari srpski manastir Sv. arhangela Mihaila i Gavrila za molitveno mesto izbeglim srpskim zvaničnicima i oficirima o čemu postoje svedočenja potonjeg predsednika kraljevske vlade i najvećeg srpskog pravnika Slobodana Jovanovića.
Manastir je slavio kao svoju Krsnu Slavu Sabor Sv. Arhangela Mihaila i Nebeskih sila 21. novembra po novom kalendaru, a koja je i inače bila jedna od Slava Nemanjića što je bio i jedan od Milutinovog motiva za zidanje odnosno obnovu ovog manastira. Manastir je sagrađen od tesanog kamena, sa kamenim podom. Pored samog hrama, nekada se nalazilo i mnogo drugih zgrada i monaških ćelija sa dotokom sveže bunarske vode koje su bile opasane velikim ogradnim zidom.
Posle krstaških ratova, u kojima se zapadna Evropa veoma loše ponela prema Svetom gradu Jerusalimu, nijedna evropska dinastija izvan Vizantije u srednjem veku nije imala tako čvrste veze sa ovim gradom kao srpski vladarski dom Nemanjića.
Snažne veze su očuvali i kasniji gospodari srpskih zemalja Lazarevići, Kotromanići, Brankovići, Balšići, Crnojevići, Petrovići, Obrenovići i Karađorđevići koji su pohodili i darivali srpska i pravoslavna svetilišta Jerusalima.
Mnogi crkveni velikodostojnici, patrijarsi, monasi i pobožni Srbi hodočastili su Jerusalim i manastir Sv. arhangela Mihaila i Gavrila. Među njima su pored svetih Nemanjića i drugih srpskih vladara bili i patrijarh srpski Arsenije III Čarnojević (1683.) koji je manastiru podario jevanđelje na crkvenoslovenskom jeziku, mitropolit beogradski Mihailo (1883.), patrijarh srpski German (1959.), patrijarh srpski Pavle (1994.). Manastir i danas pohode mnogi crkveni velikodostojnici, monasi i pobožni Srbi hodočasnici.
Srpski manastir Svetih arhangela Mihaila i Gavrila je i dalje na istom mestu u svetom gradu Jerusalimu, unutar zidina Starog grada, u njegovom hrišćanskom delu i očuvan je u vrlo dobrom stanju. Nalazi se u Ulici Sv. Franje br. 9 (Saint Francis Street 9), u neposrednoj blizini Crkve Svetog Groba.
U samoj biblioteci Jerusalimske patrijaršije, koja je nedavno kompletno obnovljena, može se naći bogata riznica srpsko-slovenskih rukopisnih knjiga koje potiču iz srpskog manastira Svetih arhangela Mihaila i Gavrila.
Sveti Sinod Srpske pravoslavne crkve nedavno je poslao molbu Jerusalimskoj patrijaršiji da se manastir vrati pod okrilje SPC, a država Srbija je izrazila spremnost da manastir finansijski pomaže.
Daj Bože da se to uskoro desi da Srbi pored svoje duhovne ambasade Hilandara u bašti Presvete Bogorodice na Atosu, dobiju i svoju duhovnu ambasadu u najsvetijem gradu Jerusalimu i centru Hrišćanstva. Na ovom svetu postoji jako mali broj naroda koji imaju takvu čast, svetinje i istoriju. Čuvajmo to!